Ảnh đại diện minh họa: MOSFET Công tắc bằng điện áp
Lý thuyết KT điện tử mobile

MOSFET hoạt động thế nào: G, D, S, điện áp ngưỡng, kênh N, kênh P, diode thân và công tắc điện áp

Admin

Trả lời ngắn: MOSFET là linh kiện ba chân G (cổng), D (máng) và S (nguồn) hoạt động như một công tắc điều khiển bằng điện áp. Cổng G được cách điện, nên hầu như không có dòng điện một chiều đi vào G. Khi điện áp G–S vượt qua điện áp ngưỡng (Vth), một kênh dẫn hình thành giữa D và S và dòng điện chạy qua; điện áp G–S càng cao hơn ngưỡng thì dòng càng lớn, cho tới khi mạch ngoài giới hạn. Dưới ngưỡng thì MOSFET tắt. Loại phổ biến trên bo mạch là MOSFET tăng cường (enhancement mode), thường tắt khi G và S cùng điện áp.

Bài giải thích nguyên lý cho người mới học điện tử và sửa chữa, đối chiếu với giáo trình mở LibreTexts (Fiore, mục «The E-MOSFET»), bài MOSFET của Wikipedia và tiêu đề các mục của tài liệu ứng dụng SLPA021 của Texas Instruments (đọc ngày 21/11/2026). Số liệu trong hình và ví dụ là ví dụ giả định, không phải số đo của linh kiện hay thiết bị nào. Hình trong bài là hình minh họa do VNT39 vẽ, không phải ảnh thiết bị thật. Phần nói về bo mạch ghi riêng là «Kinh nghiệm VNT39».

Mục lục

  • MOSFET là gì và ký hiệu trên sơ đồ
  • Cấu tạo: cổng cách điện và kênh dẫn
  • Nguyên lý hoạt động từng bước
  • Điện áp ngưỡng: dưới ngưỡng tắt, trên ngưỡng bật
  • Ví von ống nước (không phải mô hình chính xác)
  • Kênh N và kênh P: khác nhau thế nào
  • Diode thân (body diode)
  • Ví dụ mạch: MOSFET làm công tắc nguồn
  • Thông số hay gặp
  • Hỏng thường gặp và cách thử bằng đồng hồ
  • Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại, laptop
  • Hiểu nhầm thường gặp
  • Câu hỏi thường gặp và nguồn

MOSFET là gì và ký hiệu trên sơ đồ

Hình minh họa ký hiệu MOSFET kênh N và kênh P với chân G, D, S, diode thân và chiều dòng ID
Hình minh họa: ký hiệu MOSFET kênh N, kênh P và diode thân

MOSFET viết tắt từ Metal-Oxide-Semiconductor Field-Effect Transistor, tạm dịch «transistor hiệu ứng trường cấu trúc kim loại, oxit, bán dẫn». Tên gọi nói lên cách hoạt động: điện trường do điện áp ở cổng G tạo ra điều khiển dòng điện giữa D và S. Hai công dụng chính là công tắc điện tử (bật hoặc tắt dòng, rất hay gặp ở mạch nguồn) và khuếch đại.

Ba chân của MOSFET: G (Gate, cổng) là chân điều khiển; D (Drain, máng) và S (Source, nguồn) là hai đầu của đường dòng chính. Theo Wikipedia, khi ký hiệu có nhiều dạng vẽ khác nhau, hãy dựa vào mũi tên và vị trí chân S để nhận diện: chân nguồn là chân nối với mũi tên (hoặc điểm nối thân). Với loại tăng cường, đoạn kênh ở giữa ký hiệu thường vẽ thành ba đoạn ngắn, biểu thị «bình thường chưa có kênh».

Trên sơ đồ, MOSFET thường ký hiệu Q (Q1, Q2…), đôi khi là M. Về cách phân biệt với BJT: MOSFET có chân G vẽ rời, không nối vào kênh; BJT có mũi tên ở chân E. Nếu chưa quen các từ viết tắt, xem bài viết tắt trong sơ đồ mạch điện.

Cấu tạo: cổng cách điện và kênh dẫn

Hãy xét MOSFET kênh N loại tăng cường. Giáo trình Fiore mô tả: vật liệu loại P kéo dài lên sát lớp cách điện của cổng; cổng và lớp P đóng vai hai bản tụ điện. Hai vùng N đặt hai bên là S và D. Giữa S và D là vùng P, hai mối nối P–N tạo ra các hàng rào năng lượng ngăn dòng chạy từ D sang S khi cổng chưa được cấp điện áp.

Điểm khác biệt lớn nhất so với BJT là lớp oxit cách điện giữa cổng và kênh. Theo Wikipedia, lớp oxit này ngăn dòng điện một chiều chạy qua cổng, nên dòng DC vào cổng gần như bằng 0. Tuy nhiên ở tần số cao hoặc lúc bật tắt nhanh, điện dung của cổng vẫn phải được nạp và xả; đó là lý do mạch điều khiển cổng cho MOSFET công suất vẫn có dòng thoáng qua mỗi lần đóng ngắt.

Nguyên lý hoạt động từng bước

Hình minh họa mặt cắt MOSFET kênh N lúc tắt không có kênh và lúc bật khi electron tạo kênh nối S với D
Hình minh họa: mặt cắt rút gọn MOSFET kênh N lúc tắt và lúc bật

Xét kênh N, S nối GND (0 V), D nối lên nguồn dương qua một tải. Quy ước chiều dòng điện là từ dương sang âm, nên dòng chính đi từ D xuống S.

  1. VGS = 0 V. Fiore viết rằng E-MOSFET không dẫn khi VGS bằng 0, cũng như khi VGS dương nhỏ. Giữa D và S không có kênh, dòng ID gần như bằng 0. Giáo trình so sánh trạng thái này với BJT NPN khi chân nền để hở.
  2. Tăng dần VGS dương. Điện áp dương ở cổng hút electron về phía lớp oxit và đẩy các lỗ trống ra xa. Chưa đủ mạnh thì vẫn chưa có kênh.
  3. VGS đạt điện áp ngưỡng. Fiore gọi điện áp mà dòng bắt đầu chạy là điện áp ngưỡng, ký hiệu VGS(th) (hoặc Vth). Tại đó vùng sát lớp oxit đổi tính chất thành giống loại N, gọi là lớp đảo (inversion layer). Lớp này là «kênh» nối S với D.
  4. VGS cao hơn ngưỡng. Kênh dày hơn, dẫn tốt hơn, dòng ID tăng. Trong vùng dòng không đổi, giáo trình nêu quan hệ bình phương ID = k × (VGS − VGS(th))², với k là hằng số phụ thuộc linh kiện.
  5. VGS giảm về 0. Kênh biến mất, MOSFET tắt.

Electron là hạt mang điện chạy trong kênh, chúng đi từ S sang D, ngược chiều dòng điện quy ước. Fiore còn lưu ý đường cong dòng của MOSFET bắt đầu từ điện áp ngưỡng chứ không phải từ khoảng 0,7 V như BJT silicon, và dốc ít hơn.

Điện áp ngưỡng: dưới ngưỡng tắt, trên ngưỡng bật

Hình minh họa đồ thị dòng ID theo điện áp VGS với điện áp ngưỡng 2 V giả định, tắt dưới ngưỡng và tăng nhanh phía trên
Hình minh họa: ID theo VGS tính từ công thức bình phương, Vth = 2 V và k = 0,25 A/V² là giả định

Hình minh họa vẽ quan hệ ID theo VGS bằng công thức trên với giá trị giả định: Vth = 2 V và k = 0,25 A/V². Kết quả tính: tại VGS = 3 V thì ID = 0,25 × (3 − 2)² = 0,25 A; tại 4 V thì 0,25 × 4 = 1,00 A; tại 5 V thì 0,25 × 9 = 2,25 A. Dưới 2 V, đường bằng 0. Công thức bình phương là mô hình đơn giản cho vùng dòng không đổi; MOSFET công suất thật có đường cong riêng trong datasheet và khi dùng làm công tắc thì người ta không để nó ở vùng này mà đẩy VGS đủ cao để kênh dẫn hết cỡ.

Một điểm cần chú ý: Vth không phải mức điện áp để «bật hoàn toàn». Vth chỉ là mức bắt đầu có dòng nhỏ (trong datasheet thường đo ở một dòng rất nhỏ nhất định). Muốn MOSFET dẫn tốt làm công tắc, điện áp cổng phải cao hơn Vth nhiều, theo mức mà datasheet ghi cho điện trở RDS(on). Tài liệu TI SLPA021 có hẳn các mục về điện áp ngưỡng VGS(th), giới hạn điện áp cổng-nguồn tối đa và yêu cầu điện áp điều khiển cổng, cho thấy đây là chỗ hay bị chọn sai.

VGS (ví dụ) Trạng thái ID tính được
0 V đến 2 V Tắt 0 A
3 V Bật 0,25 A
4 V Bật 1,00 A
5 V Bật 2,25 A

Ví von ống nước (không phải mô hình chính xác)

Hãy hình dung một ống nước có một tấm chắn. Tấm chắn nằm sát ống nhưng không thông vào ống; bạn tạo áp lực ở bên ngoài thì tấm chắn mới dịch ra mở đường cho nước. Áp lực tựa như điện áp ở cổng G, còn nước chảy trong ống là dòng ID. Áp lực nhỏ thì ống vẫn đóng, đủ áp lực thì mở và áp lực càng lớn thì ống càng thông thoáng.

Ví von, không phải mô hình chính xác: thực tế không có tấm chắn chuyển động mà là một kênh dẫn hình thành trong chất bán dẫn dưới tác dụng của điện trường. Phép ví von chỉ giúp nhớ hai điều: điều khiển bằng áp lực (điện áp) chứ không bằng việc đẩy nước vào (dòng), và có một ngưỡng mới bắt đầu mở.

Kênh N và kênh P: khác nhau thế nào

Theo Wikipedia, MOSFET kênh N (nMOS) có S và D loại N, thân loại P, hạt mang điện là electron, điện áp ngưỡng (loại tăng cường) dương. MOSFET kênh P (pMOS) ngược lại: S và D loại P, thân loại N, hạt mang điện là lỗ trống, điện áp ngưỡng âm. Mũi tên ở thân chỉ vào kênh với nMOS và chỉ ra khỏi kênh với pMOS.

  • Kênh N bật khi G cao hơn S đủ ngưỡng (VGS dương). Hay dùng làm công tắc ở phía thấp, giữa tải và GND.
  • Kênh P bật khi G thấp hơn S đủ ngưỡng (VGS âm). Hay dùng làm công tắc ở phía cao, giữa nguồn dương và tải, vì chỉ cần kéo G xuống thấp hơn điện áp nguồn để bật.

TI SLPA021 có các mục riêng về cách điều khiển MOSFET kênh N phía cao, kênh N phía thấp và kênh P phía cao, tức điều khiển cổng ở ba vị trí này đòi hỏi khác nhau. Với kênh N phía cao, điện áp cổng phải cao hơn điện áp nguồn của MOSFET, nên mạch thường cần thêm mạch điều khiển cổng; đó là lý do kênh P hay được chọn cho công tắc đơn giản.

Diode thân (body diode)

Wikipedia giải thích: MOSFET có các mối nối thân tạo thành diode nội tại; với loại ba chân, thân được nối vào S nên chỉ còn diode giữa thân và D. Diode này khiến MOSFET không chặn được dòng đi ngược chiều: với kênh N, dòng có thể đi từ S sang D qua diode thân dù cổng đang tắt. Bài này nêu thêm rằng diode thân được dùng trong một số bộ chuyển đổi DC–DC. Đó là lý do ký hiệu MOSFET công suất thường vẽ kèm một diode song song giữa D và S, như trong hình.

Hệ quả thực tế: MOSFET tắt chỉ chặn dòng theo một chiều. Mạch cần chặn cả hai chiều (ví dụ để pin không bị nạp ngược từ nguồn ngoài) thường dùng hai MOSFET ngược chiều nhau; đó là cách thiết kế, không phải điều có thể suy ra cho một máy cụ thể khi chưa xem sơ đồ.

Ví dụ mạch: MOSFET làm công tắc nguồn

Hình minh họa MOSFET kênh N làm công tắc phía thấp và kênh P làm công tắc phía cao ở trạng thái bật với điện áp G
Hình minh họa: MOSFET làm công tắc nguồn, số liệu 5 V là ví dụ giả định

Hình minh họa vẽ hai kiểu công tắc. Số liệu là ví dụ giả định: nguồn 5 V, điện áp ngưỡng khoảng 2 V.

  • Kênh N phía thấp: tải nối giữa +5 V và D; S nối GND. G = 5 V thì VGS = +5 V, vượt ngưỡng, MOSFET bật, dòng đi từ +5 V qua tải, vào D, ra S xuống GND. G = 0 V thì VGS = 0 V, tắt.
  • Kênh P phía cao: S nối +5 V, D nối tải, tải nối GND. G = 0 V thì VGS = 0 − 5 = −5 V, đủ âm, MOSFET bật. G = 5 V thì VGS = 0 V, tắt.

Trong thực tế người ta thường thêm một điện trở nối G với S (kéo cổng về mức tắt khi tín hiệu điều khiển bị bỏ hở) và đôi khi một điện trở nối tiếp ở cổng. Tài liệu TI SLPA021 có một mục riêng về vai trò điện trở cổng–nguồn, cho thấy chi tiết này đáng chú ý. Nếu không có điện trở kéo, cổng để hở có thể «lơ lửng» ở mức điện áp không xác định và MOSFET có thể mở ngoài ý muốn; ví dụ này chỉ minh họa nguyên lý, mạch thật phải theo thiết kế của hãng.

Thông số hay gặp

Thông số Ý nghĩa Nên nhìn gì
VDSS Điện áp D–S tối đa Cao hơn điện áp mạch
ID Dòng D tối đa Phụ thuộc nhiệt độ vỏ
VGS(th) Điện áp ngưỡng Đo ở dòng rất nhỏ
VGS (max) Điện áp G–S tối đa Vượt là hỏng lớp oxit
RDS(on) Điện trở D–S khi bật Nhỏ thì ít tỏa nhiệt
Qg Điện tích cổng Lớn thì đóng ngắt chậm hơn

Theo các mục của TI SLPA021, linh kiện có RDS(on) thấp nhất chưa chắc cho tổn hao thấp nhất; theo Kinh nghiệm VNT39, lý do thường là tần số đóng ngắt và điện tích cổng cũng góp phần. Lớp oxit của cổng rất mỏng nên điện áp G–S vượt giới hạn có thể hỏng cổng, và tĩnh điện cũng có thể làm hỏng cổng khi thao tác.

Hỏng thường gặp và cách thử bằng đồng hồ

Các kiểu hỏng hay được mô tả: chập D–S (luôn dẫn, tải luôn có điện), chập G–S hoặc G–D (cổng không giữ được điện áp, mạch điều khiển bị kéo sụt), hoặc không bật được (đứt). Nguyên nhân thường là quá dòng, quá áp, quá nhiệt hoặc tĩnh điện. Đây là mô tả chung của VNT39, không phải thống kê.

Cách thử nhanh bằng đồng hồ vạn năng, chỉ dùng chế độ điện áp thấp DC và chế độ đo diode, không đo trên mạch đang cắm điện lưới:

  1. Tắt nguồn, rút điện, xả hết tụ. Tốt nhất tháo MOSFET khỏi mạch vì linh kiện xung quanh làm sai số đo. Trước khi chạm vào, nối tạm các chân với nhau hoặc chạm tay vào vỏ kim loại để xả tĩnh điện.
  2. Xác định chân G, D, S theo datasheet của đúng mã linh kiện.
  3. Thang đo diode, kênh N: que đỏ lên S, que đen lên D thường cho sụt áp thuận cỡ vài trăm mV (diode thân). Đổi que thì báo hở (OL).
  4. Đo G với D và G với S ở cả hai chiều: bình thường báo hở (cổng cách điện). Có số đo thấp thì nghi chập cổng.

Giới hạn của phép thử: đo diode chỉ kiểm được diode thân và sự cách điện của cổng, không chứng minh MOSFET còn bật tắt đúng ở điện áp cổng và dòng làm việc. Một cách kiểm thông dụng là chạm tạm que vào G để nạp điện cho cổng rồi đo D–S xem có thông không, nhưng cách này cần có kinh nghiệm, dễ sai và dễ gây tĩnh điện; đây là Kinh nghiệm VNT39, không phải bước chuẩn của nguồn nào. Kiểu «chập» cũng có thể do linh kiện khác trong mạch.

Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại, laptop

Phần này là Kinh nghiệm VNT39, không nêu vị trí hay ký hiệu cụ thể của model nào. MOSFET xuất hiện ở các mạch đóng ngắt nguồn, mạch nạp và bảo vệ pin, mạch cấp nguồn cho CPU, GPU. Trong mạch cấp nguồn xung, MOSFET (hoặc IC DrMOS tích hợp driver và hai MOSFET) làm nhiệm vụ đóng cắt nhanh; bài vai trò của IC DrMOS, MOSFET và PWM controller trong hệ thống cấp nguồn GPU mô tả MOSFET phía cao và phía thấp trong mạch cấp nguồn card đồ họa. Cách đọc sơ đồ để biết MOSFET nào làm gì xem cách đọc sơ đồ mạch mainboard desktop.

Muốn biết linh kiện nào làm gì trên một máy cụ thể, phải dựa vào sơ đồ đúng model; bài tổng quát không cho phép kết luận vị trí.

Hiểu nhầm thường gặp

  • «MOSFET điều khiển bằng dòng như transistor thường». Điều khiển bằng điện áp G–S; dòng DC vào cổng gần như bằng 0 (Wikipedia).
  • «Vượt Vth là MOSFET bật hoàn toàn». Vth chỉ là mức bắt đầu có dòng nhỏ. Muốn bật tốt phải cấp điện áp cổng theo datasheet.
  • «MOSFET tắt thì chặn dòng cả hai chiều». Diode thân vẫn cho dòng đi ngược khi tắt.
  • «Cổng không có dòng nên chạm tay không sao». Cổng cách điện bằng lớp oxit rất mỏng, tĩnh điện có thể làm hỏng.
  • «Đo diode thấy thường là MOSFET tốt». Đó chỉ là điều kiện cần.

Bước tiếp theo

Nếu máy của bạn có dấu hiệu hỏng nguồn, nóng bất thường hoặc không lên nguồn và bạn muốn nhờ kiểm tra tại Tokyo, liên hệ: Zalo 0707 833 982, 10–19h. Tự đo trên bo mạch chỉ nên làm ở mức điện áp thấp DC và khi đã hiểu biết đầy đủ; không đo điện lưới.

Bước tiếp theo: Đăng ký kiểm máy · Bảng giá sửa chữa · Liên hệ VNT39

Câu hỏi thường gặp

MOSFET kênh N và kênh P chọn loại nào?

Kênh N dễ dùng làm công tắc phía thấp; kênh P thuận tiện làm công tắc phía cao vì chỉ cần kéo cổng thấp hơn nguồn. Kênh N phía cao cần điện áp cổng cao hơn nguồn (TI SLPA021 có mục riêng về các kiểu điều khiển này).

Vì sao MOSFET cần điện trở ở cổng?

Để cổng có mức điện áp xác định khi tín hiệu điều khiển bị hở và để giới hạn dòng nạp điện dung cổng. TI SLPA021 có mục riêng về điện trở cổng–nguồn.

Diode thân dùng để làm gì?

Nó có sẵn trong cấu trúc linh kiện và cho dòng đi ngược; một số bộ chuyển đổi DC–DC tận dụng nó (Wikipedia). Cũng vì nó mà MOSFET tắt không chặn được dòng ngược chiều.

MOSFET khác BJT thế nào?

MOSFET điều khiển bằng điện áp cổng, cổng cách điện nên gần như không có dòng DC vào cổng; BJT điều khiển bằng dòng chân B. Xem thêm bài về BJT cùng chuyên mục Lý thuyết điện tử.

Nguồn đối chiếu (đọc ngày 21/11/2026): LibreTexts (Fiore): The E-MOSFET · Wikipedia: MOSFET (đối chiếu khái niệm) · Texas Instruments SLPA021: Avoid Common Mistakes When Selecting And Designing With Power MOSFETs (chỉ đọc được mục lục). Giá trị Vth, k, điện áp 5 V trong ví dụ và hình là ví dụ giả định của VNT39; phần bo mạch và cách thử bằng đồng hồ là Kinh nghiệm VNT39, không có trong các trang trên.

Đánh giá bài viết này

Bài viết liên quan

Bình luận & hỏi đáp (0)

    Chưa có bình luận nào. Hãy đặt câu hỏi đầu tiên.