Trả lời ngắn: SPI và UART là hai cách chip nối tiếp nhau bằng ít dây. SPI là bus đồng bộ, thường có bốn dây: nhịp SCLK, dữ liệu chủ→đích MOSI, dữ liệu đích→chủ MISO và dây chọn chip CS (mỗi chip đích một dây). Mỗi xung SCLK đẩy đồng thời một bit đi và một bit về, và có bốn chế độ (0 đến 3) tùy mức nghỉ của SCLK và cạnh xung dùng để đọc bit. UART là kiểu bất đồng bộ: không có dây nhịp, hai bên thỏa thuận tốc độ (baud rate) trước, mỗi byte được gói trong một khung gồm bit START (mức thấp), các bit dữ liệu, có thể thêm bit chẵn lẻ, rồi bit STOP (mức cao). Hai bên nối chéo TX với RX. SPI thường nhanh hơn I2C nhưng tốn dây hơn và không có ACK; UART đơn giản nhất nhưng chỉ nối được hai thiết bị với nhau.
Bài giải thích nguyên lý cho người mới học điện tử và sửa chữa, đối chiếu với các bài Serial Peripheral Interface và Universal asynchronous receiver-transmitter của Wikipedia (đọc ngày 21/11/2026), và với tài liệu I2C-bus specification UM10204 của NXP khi so sánh với I2C. Số liệu trong hình và ví dụ (dữ liệu 0xA5, 0x3C, 0x4B, tốc độ 9600 baud…) là ví dụ giả định; dạng sóng được dựng bằng công thức hoặc theo quy tắc của từng chế độ, không phải số đo thiết bị. Hình trong bài là hình minh họa do VNT39 vẽ, không phải ảnh thiết bị thật. Phần nói về bo mạch ghi riêng là «Kinh nghiệm VNT39».
Mục lục
- SPI và UART là gì, khác I2C ở đâu
- SPI: bốn dây SCLK, MOSI, MISO, CS
- SPI truyền bit thế nào: hai thanh ghi dịch đổi chỗ
- Chế độ SPI 0, 1, 2, 3 (CPOL, CPHA)
- UART: không có dây nhịp, khung start, dữ liệu, stop
- Baud rate, 8N1 và ví dụ tính tốc độ
- Ví von đời thường (không phải mô hình chính xác)
- So sánh I2C, SPI và UART
- Thông số hay gặp
- Hỏng thường gặp và cách đo an toàn
- Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại, laptop
- Hiểu nhầm thường gặp
- Câu hỏi thường gặp và nguồn
SPI và UART là gì, khác I2C ở đâu
Các chip trong một thiết bị cần nói chuyện với nhau bằng tín hiệu số: chip chính đọc bộ nhớ, ra lệnh cho một chip khác, nhận dữ liệu từ cảm biến. Truyền nối tiếp nghĩa là gửi từng bit một qua ít dây thay vì cả byte song song qua nhiều dây. Ba kiểu nối tiếp phổ biến là I2C (hai dây, có địa chỉ và ACK, dùng điện trở kéo lên), SPI và UART.
- SPI (Serial Peripheral Interface): theo Wikipedia là bus nối tiếp đồng bộ, kiến trúc một chip chủ (master) nhiều chip đích (slave); chip chủ phát nhịp và dây chọn chip. Thiết kế gốc của Motorola từ đầu thập niên 1980, và không có một chuẩn chính thức duy nhất.
- UART (Universal Asynchronous Receiver-Transmitter): bộ thu phát bất đồng bộ; không dùng dây nhịp chung mà dùng mốc START để bên nhận tự căn thời gian.
Để nhớ I2C, xem bài I2C cùng chuyên mục (SDA, SCL, open-drain). Tên chân như MOSI, MISO, TX, RX là viết tắt; để tra các viết tắt khác trên sơ đồ, xem viết tắt trong sơ đồ mạch điện.
SPI: bốn dây SCLK, MOSI, MISO, CS

Hình đầu tiên vẽ một chip chủ nối với ba chip đích. Ba đường dùng chung cho mọi chip và một đường riêng cho mỗi chip:
- SCLK (Serial Clock): nhịp, do chip chủ phát, chiều chủ → đích. Mỗi xung SCLK dịch một bit.
- MOSI (Master Out, Slave In): dữ liệu từ chủ sang đích.
- MISO (Master In, Slave Out): dữ liệu từ đích về chủ.
- CS hoặc SS (Chip Select / Slave Select): chọn chip. Theo Wikipedia, tín hiệu này thường tích cực mức thấp: kéo xuống 0 là chọn chip, đưa lên cao là bỏ chọn. Với nhiều chip đích phải có mỗi chip một dây CS.
Cách hoạt động trong hình: chỉ chip đích nào có CS = 0 mới «nghe» SCLK và trả lời. Các chip có CS = 1 bỏ qua, và theo Wikipedia chúng phải thả dây MISO (trạng thái trở kháng cao) để không tranh chấp với chip đang được chọn. Nhiều tên gọi khác của cùng các chân này: SDI/SDO, COPI/CIPO, CS/CE tùy hãng, nên đọc kỹ sơ đồ từng chip. Wikipedia cũng lưu ý đường CS nên ở mức cao khi chưa khởi tạo xong, để chip chưa sẵn sàng không nhận nhầm dữ liệu; điện trở kéo lên thường dùng cho việc đó (xem điện trở hoạt động thế nào). Khác với I2C, SPI không cần điện trở kéo lên cho SCLK, MOSI, MISO vì các chân này thường tự đẩy lên và kéo xuống.
Ngoài kiểu nhiều CS còn kiểu nối chuỗi (daisy chain): đầu ra của chip thứ nhất nối vào đầu vào chip thứ hai, chip cuối trả về MISO của chip chủ; chỉ cần một dây CS. Nhược điểm là mọi chip phải được clock cho mỗi lần truyền. Ngoài ra có biến thể ba dây (một dây dữ liệu hai chiều) hoặc Dual/Quad SPI dùng nhiều dây dữ liệu (theo Wikipedia).
SPI truyền bit thế nào: hai thanh ghi dịch đổi chỗ

Bên trong mỗi chip SPI có một thanh ghi dịch. Wikipedia mô tả: hai thanh ghi của chủ và đích tạo thành nửa vòng tròn của một bộ đệm vòng. Ở mỗi xung nhịp, chip chủ đẩy bit cao nhất của nó ra MOSI, đồng thời chip đích đẩy bit cao nhất của nó ra MISO; mỗi chip dịch thanh ghi sang trái một bước và nhận bit vừa đến vào vị trí thấp nhất. Hình thứ hai minh họa với dữ liệu ví dụ: chủ giữ 0xA5, đích giữ 0x3C.
- Trước khi truyền: chủ 1010 0101 (0xA5), đích 0011 1100 (0x3C).
- Sau 1 xung: chủ dịch trái, bit cao 1 của chủ sang đích, bit cao 0 của đích sang chủ. Chủ thành 0100 1010 (0x4A), đích thành 0111 1001 (0x79). Hai bit vừa đổi chỗ được tô màu trong hình.
- Sau 8 xung: hai thanh ghi đổi chỗ hoàn toàn: chủ có 0x3C, đích có 0xA5.
Điều này có nghĩa SPI vốn là song công: mỗi xung nhịp luôn chuyển một bit theo cả hai hướng, kể cả khi bạn chỉ quan tâm một hướng. Nếu chỉ cần đọc, chip chủ vẫn phải gửi «dữ liệu đệm» qua MOSI để tạo xung nhịp; nếu chỉ cần ghi, dữ liệu trả về MISO bị bỏ qua. Việc chip đích hiểu một chuỗi byte là lệnh gì (đọc thanh ghi nào, ghi vào đâu) do từng chip quy định, không nằm trong SPI.
Chế độ SPI 0, 1, 2, 3 (CPOL, CPHA)

Hai chip phải thống nhất khi nào đặt bit lên dây và khi nào đọc nó. Wikipedia mô tả bằng hai tham số:
- CPOL (clock polarity): mức SCLK khi nghỉ. CPOL = 0: nghỉ ở mức thấp; CPOL = 1: nghỉ ở mức cao.
- CPHA (clock phase): bit được đọc ở cạnh xung đầu hay sau. Cạnh đầu (leading edge) là cạnh rời khỏi mức nghỉ, cạnh sau (trailing edge) là cạnh quay về. CPHA = 0: đọc ở cạnh đầu, bit đầu tiên phải sẵn sàng ngay khi CS xuống; dữ liệu đổi ở cạnh sau. CPHA = 1: dữ liệu đổi ở cạnh đầu và được đọc ở cạnh sau.
| Chế độ (CPOL, CPHA) | SCLK nghỉ | Đọc bit ở cạnh |
|---|---|---|
| 0 (0, 0) | Thấp | Lên |
| 1 (0, 1) | Thấp | Xuống |
| 2 (1, 0) | Cao | Xuống |
| 3 (1, 1) | Cao | Lên |
Hình thứ ba vẽ cả bốn chế độ cho cùng dữ liệu 1 0 1 1 (ví dụ giả định): chấm đỏ là lúc bên nhận đọc. Hãy chú ý hai điều. Một là trong chế độ 0 và 2, vùng dữ liệu bắt đầu trước xung nhịp đầu tiên (khi CS vừa xuống), vì bit đầu phải có sẵn. Hai là chế độ 0 và 3 cùng đọc ở cạnh lên, chế độ 1 và 2 cùng đọc ở cạnh xuống, nhưng khác mức nghỉ và khác lúc dữ liệu đổi. Theo Wikipedia, mỗi chip đích có chế độ riêng ghi trong tài liệu của nó, và hai chip trên cùng bus có thể dùng chế độ khác nhau miễn là chip chủ đổi chế độ cho từng chip. Cài sai chế độ thường cho dữ liệu lệch một bit hoặc ra giá trị sai chứ không «chết hẳn».
UART: không có dây nhịp, khung start, dữ liệu, stop

UART nối hai thiết bị với nhau bằng hai dây dữ liệu (cộng GND chung): đường TX (truyền) của bên này nối vào RX (nhận) của bên kia, và ngược lại. Hình thứ tư vẽ phần nối chéo này ở phía trên và một khung dữ liệu ở phía dưới. Mỗi hướng có dây riêng nên hai bên có thể truyền cùng lúc.
Vì không có dây nhịp, bên nhận phải tự biết khi nào đọc từng bit. Wikipedia mô tả khung truyền một ký tự:
- Đường rảnh ở mức cao. Khi không gửi gì, đường TX giữ mức cao (di sản của điện báo, theo Wikipedia).
- Bit START: bên gửi kéo đường xuống mức thấp trong đúng một thời gian bit. Cạnh xuống này báo bên nhận «sắp có dữ liệu».
- Các bit dữ liệu: thường là 8 bit, thường gửi bit thấp nhất (LSB) trước. Trong hình, dữ liệu 0x4B (ví dụ) được gửi theo thứ tự D0 = 1, D1 = 1, D2 = 0, D3 = 1, D4 = 0, D5 = 0, D6 = 1, D7 = 0.
- Bit chẵn lẻ (tùy chọn): một bit thêm để phát hiện dữ liệu bị đổi trên đường; hai bên phải thống nhất chẵn hay lẻ. Hình không có bit này.
- Bit STOP: đưa đường về mức cao ít nhất một thời gian bit, đánh dấu kết thúc và chuẩn bị cho START kế tiếp.
Bên nhận lấy mẫu thế nào? Theo Wikipedia, bộ nhận chạy xung nội bộ nhanh gấp 8 hoặc 16 lần tốc độ bit. Nó thấy cạnh xuống, đếm tới giữa bit START để kiểm tra nó còn thấp (nếu không chỉ là nhiễu thì bỏ qua), rồi cứ mỗi thời gian một bit lại lấy mẫu một lần, tức là ở giữa mỗi bit (các chấm cam trong hình). Lấy mẫu giữa bit cho dư địa chịu sai lệch của hai đồng hồ.
Baud rate, 8N1 và ví dụ tính tốc độ
Baud rate là số bit mỗi giây trên đường; hai bên phải cài giống nhau. Cấu hình thông dụng nhất là 8N1: 8 bit dữ liệu, không chẵn lẻ (N), 1 bit stop. Mỗi byte tốn 10 bit trên đường (1 start + 8 dữ liệu + 1 stop), nên hiệu suất 80% (theo Wikipedia).
Ví dụ giả định ở 9600 baud:
- Thời gian một bit = 1 / 9600 ≈ 104,2 µs.
- Một khung 8N1 = 10 bit ≈ 1,042 ms.
- Số byte mỗi giây = 9600 / 10 = 960 byte/s.
Về sai lệch tốc độ, có thể tự tính một ước lượng lý tưởng: bên nhận lấy mẫu bit STOP ở khoảng 9,5 thời gian bit tính từ cạnh START, và nó chỉ đọc đúng nếu mốc lấy mẫu còn nằm trong bit đó. Vậy chênh lệch thời gian tích lũy cho phép tối đa cỡ ±0,5 / 9,5 ≈ ±5% giữa hai đồng hồ. Đây là phép tính ước lượng của VNT39, chưa phải thông số của chuẩn nào; thiết bị thật có thêm nhiễu và độ trễ nên dư địa nhỏ hơn. Ý nghĩa thực tế: đồng hồ của UART phải khá chính xác, và hai bên cài khác baud rate thì nhận ra ký tự rác. Về nguồn nhịp chính xác trong mạch, xem thạch anh và dao động clock hoạt động thế nào.
Về điện áp: UART bản thân chỉ là logic; tùy trường hợp nó đi qua mạch trung gian theo chuẩn như RS-232, RS-485 hoặc dùng mức logic thô (TTL). Hai bên phải cùng mức, nếu khác điện áp thì cần mạch dịch mức (theo Wikipedia).
Ví von đời thường (không phải mô hình chính xác)
SPI giống một lớp học có người gõ nhịp: giáo viên (chip chủ) gõ bàn theo nhịp, mỗi lần gõ thì giáo viên đưa một viên bi sang bạn được chọn và bạn đó đồng thời đưa lại một viên bi (song công). Giáo viên chỉ gọi tên một bạn mỗi lần bằng cách chỉ vào (dây CS). UART giống hai người nói chuyện bằng bộ đàm không có người gõ nhịp: cả hai đã thỏa thuận nói với tốc độ nhất định, mỗi từ bắt đầu bằng một tiếng «bíp» mở đầu (START) và kết thúc bằng một khoảng lặng (STOP); người nghe tự đếm nhịp theo tiếng bíp.
Ví von, không phải mô hình chính xác: trong mạch thật, mỗi bit là một mức điện áp trên dây, có thời gian lên xuống, ngưỡng logic và nhiễu; SPI không «chỉ tay» mà dùng một dây điện áp; UART không có «tiếng bíp» mà chỉ có cạnh xuống của mức logic.
So sánh I2C, SPI và UART
| Bus | Dây tín hiệu | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| I2C | 2 dây (SDA, SCL) | Có địa chỉ và ACK, cần điện trở kéo lên, nhiều chip trên một cặp dây |
| SPI | 3 dây chung + 1 CS mỗi chip | Song công, thường nhanh hơn, không ACK, không có chuẩn chính thức |
| UART | 2 dây (TX, RX) + GND | Không dây nhịp, khung start-stop, nối điểm với điểm |
Theo Wikipedia, so với I2C thì SPI nhanh hơn và ít mạch phụ hơn nhưng cần nhiều chân hơn và không có xác nhận ACK hay kiểm lỗi tích hợp; SPI cũng không cần điện trở kéo lên và không có cơ chế phân xử nhiều chip chủ. Còn khoảng cách, cả SPI và I2C đều dành cho đoạn ngắn trong cùng một bo.
Thông số hay gặp
| Thông số | SPI | UART |
|---|---|---|
| Dây nhịp | Có (SCLK) | Không |
| Chọn thiết bị | Dây CS mỗi chip | Không, chỉ nối hai thiết bị |
| Phải khớp giữa hai bên | Chế độ CPOL, CPHA, thứ tự bit, mức điện áp | Baud, số bit, chẵn lẻ, số bit stop, mức điện áp |
| Xác nhận nhận được | Không có | Không có trong khung (chẵn lẻ chỉ phát hiện lỗi) |
| Tốc độ | Không có tối đa cố định, tùy chip | Tùy chuẩn và baud rate cài |
Hỏng thường gặp và cách đo an toàn
Đây là mô tả nguyên lý chung, không nêu nguyên nhân của lỗi nào trên máy cụ thể; nhiều hỏng hóc cho cùng triệu chứng.
- SPI, CS không xuống: chip đích không bao giờ nghe nên không phản hồi. Khi đường CS ở mức cao cố định, có thể do dây đứt, chân bị hở hoặc chip chủ không điều khiển được.
- SPI, sai chế độ: dữ liệu đọc lệch một bit hoặc sai giá trị dù dây đúng. Lỗi này đến từ cài đặt phần mềm hơn là phần cứng.
- SPI, MISO tranh chấp: hai chip cùng đẩy MISO thì mức bị méo. Một chip không thả MISO khi bị bỏ chọn là nguyên nhân có thể có.
- UART, sai baud hoặc sai cấu hình: nhận ra ký tự rác nhưng nhịp vẫn «có vẻ đều».
- UART, nối nhầm TX–RX: TX nối TX, RX nối RX thì không có gì nhận được; cần nối chéo.
- Khác mức điện áp hoặc thiếu GND chung: hai bên không «hiểu» mức cao thấp của nhau; cần mạch dịch mức hoặc nối GND.
- Dây chạm mass hoặc nguồn: bất kỳ dây tín hiệu nào cũng có thể bị giữ cố định ở mức thấp hoặc cao.
Cách đo an toàn (chỉ điện áp thấp DC, không đo điện lưới): đồng hồ vạn năng DC chỉ cho giá trị trung bình, vì vậy hợp để xem mức nghỉ: đường UART rảnh và đường CS khi không chọn thường ở mức cao, gần điện áp I/O của chip (Kinh nghiệm VNT39); đo thấy bằng 0 V cố định là dấu hiệu dây bị giữ hoặc chip chưa khởi động. Khi máy tắt nguồn có thể đo điện trở giữa dây và GND để xem có chạm hay không, so với máy cùng loại còn tốt nếu có. Đồng hồ không cho thấy dạng sóng nhanh; muốn thấy START, xung SCLK, chế độ SPI phải dùng máy hiện sóng hoặc bộ phân tích logic. Chân chip rất nhỏ, đo dễ làm chập; nếu chưa quen thì đừng đo khi bo có điện. Hướng dẫn chung: đồng hồ vạn năng: cách đo điện áp, điện trở, thông mạch.
Giới hạn: mức nghỉ đúng không chứng tỏ giao tiếp tốt; sai chế độ hoặc sai baud vẫn cho mức nghỉ bình thường. Chỉ một phép đo không đủ để kết luận chip hay dây nào hỏng.
Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại, laptop
Phần này là Kinh nghiệm VNT39, không nêu vị trí, tên đường hay chân của model nào. Nói chung trên bo mạch điện thoại và laptop có nhiều chip nối với chip chính qua các bus nối tiếp: bộ nhớ nhỏ, cảm biến, mạch điều khiển ngoại vi. Trên sơ đồ, SPI hiện ra là bộ bốn tên SCLK (hoặc SCK), MOSI, MISO, CS (hoặc SS, CE) với tiền tố hoặc hậu tố chỉ chức năng; UART hiện ra là cặp TX, RX (đôi khi kèm CTS, RTS). Nhiều thiết bị cũng có cổng UART để gỡ lỗi (debug) cho người phát triển. Cách đọc sơ đồ nói chung xem cách đọc sơ đồ mạch (schematic) của mainboard desktop.
Với người học sửa chữa: biết dây nào là nhịp, dây nào là dữ liệu giúp bạn hiểu vì sao một chip «mất liên lạc» khi nhịp bị đứt hoặc CS không xuống, và vì sao đo DC đúng chưa chắc giao tiếp đúng. Đây là suy luận nguyên lý, không phải thống kê.
Hiểu nhầm thường gặp
- «SPI và UART là một.» Không. SPI có dây nhịp riêng và nhiều chip đích; UART không có dây nhịp và nối điểm với điểm.
- «TX nối TX, RX nối RX.» Sai: TX của bên này nối vào RX của bên kia.
- «SPI cần điện trở kéo lên như I2C.» Thường không cho SCLK, MOSI, MISO (Wikipedia); điện trở kéo lên chỉ hay dùng cho đường CS để giữ mức cao lúc khởi động.
- «SPI chỉ truyền một chiều khi tôi chỉ muốn đọc.» Không: mỗi xung luôn dịch bit cả hai hướng; bên không dùng bỏ qua.
- «Cài sai chế độ SPI là hỏng chip.» Thường chỉ cho dữ liệu sai, không hỏng phần cứng.
- «Baud rate cao hơn luôn tốt hơn.» Baud cao đòi đồng hồ chính xác hơn và đường dây ít nhiễu hơn.
Bước tiếp theo
Nếu máy của bạn mất một nhóm chức năng cùng lúc, hoặc bạn muốn nhờ kiểm tra tại Tokyo, liên hệ: Zalo 0707 833 982, 10–19h. Tự đo trên bo mạch chỉ ở mức điện áp thấp DC khi đã hiểu rõ sơ đồ; không đo điện lưới.
Bước tiếp theo: Đăng ký kiểm máy · Bảng giá sửa chữa · Liên hệ VNT39
Câu hỏi thường gặp
SPI nhanh hơn I2C bao nhiêu?
Wikipedia chỉ nói SPI nói chung nhanh hơn và không có tốc độ tối đa cố định; tốc độ thực tế do từng chip và bo mạch quyết định, nên bài này không nêu một con số.
Vì sao SPI cần nhiều dây hơn I2C?
Vì mỗi chip đích cần một dây CS riêng, thêm ba dây dùng chung; đổi lại không cần địa chỉ và điện trở kéo lên, và truyền được hai chiều cùng lúc.
8N1 nghĩa là gì?
8 bit dữ liệu, không bit chẵn lẻ, 1 bit stop. Mỗi byte chiếm 10 bit trên đường (thêm bit start), hiệu suất 80% theo Wikipedia.
Chạm tay vào chân UART để thử có được không?
Không nên: tay có thể gây chập hai chân kề nhau hoặc phóng tĩnh điện. Dùng que đo và đồng hồ đúng thang, và chỉ khi đã hiểu sơ đồ.
UART có cần dây nhịp không?
Không. Bên nhận căn thời gian theo cạnh xuống của bit START và tốc độ đã thống nhất trước.
Nguồn đối chiếu (đọc ngày 21/11/2026): Wikipedia: Serial Peripheral Interface (tín hiệu, CS, thanh ghi dịch, chế độ CPOL/CPHA, so sánh với I2C) · Wikipedia: Universal asynchronous receiver-transmitter (khung start/stop, 8N1, lấy mẫu giữa bit) · NXP Semiconductors: UM10204, I2C-bus specification and user manual (đối chiếu phần I2C). Dữ liệu 0xA5, 0x3C, 0x4B, 1 0 1 1 và 9600 baud trong ví dụ và hình là ví dụ giả định của VNT39; các giá trị thanh ghi sau mỗi xung tính bằng phép dịch bit, dạng sóng chế độ SPI vẽ theo bảng chế độ của Wikipedia. Ước lượng sai lệch ±5% là phép tính của VNT39. Phần bo mạch, cách đo bằng đồng hồ và nhận định thực hành là Kinh nghiệm VNT39, không có trong các trang trên.









