Trả lời ngắn: Diode là linh kiện bán dẫn hai chân chỉ cho dòng điện đi theo một chiều: từ anode sang cathode. Khi anode có điện áp cao hơn cathode đủ mức (khoảng 0,6–0,7 V với diode silicon) thì diode dẫn; đặt ngược lại thì nó gần như không dẫn. Nhờ vậy diode dùng để chỉnh lưu (đổi điện xoay chiều thành một chiều nhấp nhô), bảo vệ chống đấu ngược cực, và các biến thể như LED (phát sáng) và Zener (giữ điện áp ổn định khi đặt ngược chiều). LED luôn cần điện trở hạn dòng.
Bài thuộc chuỗi «Lý thuyết điện tử» do VNT39 (Tokyo) viết cho người mới học, đối chiếu với giáo trình mở All About Circuits và Wikipedia (chỉ để đối chiếu khái niệm), đọc ngày 21/11/2026. Các con số trong ví dụ và hình là ví dụ giả định hoặc tính từ công thức, không phải số đo từ thiết bị thật. Hình do VNT39 vẽ, không phải ảnh chụp linh kiện. Điện áp xoay chiều trong phần chỉnh lưu chỉ là tín hiệu thấp để minh họa; bài không hướng dẫn đo hay thử điện lưới. Nếu chưa quen U, I, R, đọc trước Điện tử căn bản phần 1.
Mục lục
- Diode là gì và ký hiệu trên sơ đồ
- Cấu tạo: tiếp giáp PN
- Nguyên lý: phân cực thuận và phân cực ngược
- Đường đặc tính dòng – áp
- Chỉnh lưu nửa chu kỳ và cả chu kỳ
- LED và điện trở hạn dòng
- Zener ổn áp
- Ví von ống nước: van một chiều
- Thông số hay gặp
- Hỏng thường gặp và cách đo diode bằng đồng hồ
- Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại và laptop
- Hiểu nhầm thường gặp
- Câu hỏi thường gặp và nguồn
Diode là gì và ký hiệu trên sơ đồ
Diode là linh kiện hai chân có cực: anode (A) và cathode (K). Theo giáo trình All About Circuits, ký hiệu là mũi tên (tam giác) cộng một vạch: mũi tên là phía anode (vùng P), vạch là phía cathode (vùng N), và mũi tên chỉ theo chiều dòng điện quy ước. Trên linh kiện thật, vòng hoặc vạch in trên thân tương ứng với vạch trong ký hiệu và đánh dấu cathode. Giáo trình cũng ghi: thường gọi «diode» cho loại tín hiệu nhỏ (khoảng 1 A trở xuống) và «rectifier» (diode chỉnh lưu) cho loại công suất lớn hơn 1 A.
Cách nhớ đơn giản: dòng đi theo chiều mũi tên thì qua được, đi ngược thì bị chặn, giống một van một chiều (xem phần ví von bên dưới).
Cấu tạo: tiếp giáp PN
Diode thông thường gồm hai vùng bán dẫn ghép sát nhau: vùng P (nhiều «lỗ trống» mang điện dương) nối với anode, vùng N (nhiều electron) nối với cathode. Chỗ tiếp xúc gọi là tiếp giáp PN. Ngay tại tiếp giáp, một vùng hẹp gần như không có hạt mang điện tự do hình thành, gọi là vùng nghèo (depletion region). Giáo trình All About Circuits cho biết khi phân cực ngược, vùng nghèo này dày lên và không dẫn điện; khi phân cực thuận, điện áp ngoài đẩy hạt mang điện về phía tiếp giáp để chúng tái hợp và cho dòng chảy.
Nguyên lý: phân cực thuận và phân cực ngược

Phân cực thuận (anode nối phía dương, cathode nối phía âm): điện áp ngoài đẩy hạt mang điện về phía tiếp giáp, vùng nghèo mỏng lại. Khi điện áp đạt khoảng 0,6–0,7 V (silicon), dòng bắt đầu chảy mạnh; diode lúc này giống một công tắc đóng nhưng còn sụt áp. Giáo trình ghi diode silicon sụt khoảng 0,7 V và diode germanium khoảng 0,3 V khi dẫn, và độ sụt này gần như không đổi trên một dải dòng rộng. Wikipedia ghi dải 0,6–0,7 V cho diode silicon.
Phân cực ngược (anode phía âm, cathode phía dương): hạt mang điện bị kéo ra xa tiếp giáp, vùng nghèo dày lên và chặn dòng. Giáo trình mô tả diode lúc này như công tắc hở và gần như toàn bộ điện áp nguồn rơi trên diode; chỉ có một dòng rò rất nhỏ. Wikipedia ghi dòng rò ngược của diode chỉnh lưu silicon thường ở cỡ micro-ampe và tăng theo nhiệt độ.
Hình ở mục này vẽ hai trạng thái: phía trên là phân cực thuận (vùng nghèo hẹp, mũi tên cam là dòng), phía dưới là phân cực ngược (vùng nghèo rộng ra, dòng gần như bằng không). Các hạt «+» và «−» chỉ minh họa ý tưởng, không phải mật độ thật; hình đơn giản hóa và không vẽ nguồn.
Đường đặc tính dòng – áp

Quan hệ dòng – áp của diode không phải đường thẳng. Wikipedia viết mô hình Shockley: dòng ở chế độ thuận xấp xỉ I ≈ IS × e^(V ÷ nVT). Nghĩa là dòng tăng theo hàm mũ khi điện áp thuận tăng, nên chỉ cần tăng điện áp thêm một chút là dòng tăng rất nhanh. Vì vậy diode không tuân theo định luật Ohm như điện trở, và gần như luôn cần một linh kiện hạn dòng đi kèm.
Hình ở mục này vẽ từ công thức I = IS × (e^(V ÷ 0,02585) − 1) với IS = 10⁻¹⁴ A, n = 1, VT = 25,85 mV (ví dụ giả định, ở nhiệt độ phòng). Đường cam là Zener 5,1 V: giống diode thường ở chiều thuận, còn ở chiều ngược khi điện áp đạt khoảng 5,1 V thì đột ngột dẫn (phần này là mô hình đơn giản của VNT39 để minh họa). Đồ thị gồm ba vùng: thuận, ngược (rò rất nhỏ) và Zener.
Chỉnh lưu nửa chu kỳ và cả chu kỳ

Chỉnh lưu là đổi điện xoay chiều (đổi chiều liên tục) thành một chiều. Theo giáo trình All About Circuits:
- Nửa chu kỳ: một diode chỉ cho nửa dương đi qua; mỗi chu kỳ tải nhận một xung, đầu ra nhấp nhô rất mạnh.
- Cả chu kỳ, cầu 4 diode: bốn diode làm cả hai nửa chu kỳ cùng chiều trên tải. Mỗi nửa chu kỳ có hai diode dẫn nối tiếp nên mất khoảng 1,4 V (silicon, 0,7 V × 2), điều đáng kể khi điện áp thấp.
- Dạng nhấp nhô (ripple): đầu ra là các xung, phần xoay chiều lẫn trong đầu ra gọi là điện áp gợn; có thể giảm bằng mạch lọc.
Ví dụ giả định trong hình (tín hiệu thấp, minh họa): đầu vào hình sin 5 V đỉnh, 50 Hz (chu kỳ 20 ms). Chỉnh lưu nửa chu kỳ: đỉnh ra = 5 − 0,7 = 4,3 V, chỉ có nửa dương. Chỉnh lưu cầu: đỉnh ra = 5 − 1,4 = 3,6 V, cả hai nửa đều có xung. Các dạng sóng được tính từ công thức v = 5 × sin(2πt ÷ 20 ms) trừ sụt áp diode rồi cắt ở 0 V.
LED và điện trở hạn dòng

LED (light emitting diode) là diode phát sáng khi dẫn thuận. Ký hiệu là diode trong vòng tròn với hai mũi tên nhỏ hướng ra ngoài (ánh sáng đi ra). Theo giáo trình:
- Sụt áp thuận của LED khoảng 1,6 V đến hơn 3 V tùy màu (Wikipedia ghi khoảng 1,6 V cho đỏ đến khoảng 4 V cho tím); LED hồng ngoại khoảng 1,2–1,7 V.
- LED thường chạy ở khoảng 20 mA.
- Điện trở hạn dòng: lấy điện áp nguồn trừ sụt áp LED rồi chia cho dòng mong muốn, tức R = (U nguồn − ULED) ÷ I.
- Chân ngắn và mặt phẳng trên vỏ đánh dấu cathode.
- Điện áp ngược chịu được của LED thấp, thường cỡ 5 V.
Ví dụ giả định trong hình: nguồn 5 V, LED có sụt áp 2 V, muốn dòng khoảng 10 mA thì R = (5 − 2) ÷ 0,010 = 300 Ω; chọn giá trị chuẩn gần nhất 330 Ω thì I = (5 − 2) ÷ 330 ≈ 9,1 mA. Công suất trên điện trở P = I² × R ≈ 0,0091² × 330 ≈ 27 mW, thoải mái với điện trở 1/8 W. Nếu bỏ điện trở, dòng chỉ bị giới hạn bởi nội trở nguồn và dây nên LED rất dễ cháy, vì quan hệ dòng – áp của diode tăng theo hàm mũ.
Zener ổn áp
Diode Zener được chế tạo để chịu được phân cực ngược mà không hỏng, và thường dùng ở chiều ngược. Theo giáo trình, nó dẫn khi điện áp ngược đạt điện áp Zener. Trong mạch ổn áp đơn giản, một điện trở nối tiếp cấp cho Zener (đặt ngược chiều) mắc song song với tải; Zener giữ điện áp trên tải gần như cố định, miễn là nguồn cao hơn điện áp Zener và tải không kéo quá nhiều dòng so với khả năng của điện trở.
Ví dụ giả định trong hình: nguồn 9 V, R = 200 Ω, Zener 5,1 V, tải 1 kΩ. Dòng qua R = (9 − 5,1) ÷ 200 = 19,5 mA; dòng tải = 5,1 ÷ 1.000 = 5,1 mA; Zener nhận phần còn lại 14,4 mA; công suất Zener ≈ 5,1 × 14,4 ≈ 73 mW. Điện áp đầu ra giữ ở khoảng 5,1 V. Giáo trình cảnh báo: Zener và điện trở đều tỏa nhiệt (P = U × I) nên phải chọn công suất phù hợp; Zener quá nóng thường hỏng ở dạng chập; nếu đặt Zener thuận chiều thì nó chỉ sụt khoảng 0,7 V như diode thường. Dùng điện trở rất lớn thì giảm dòng nhưng chỉ ổn áp được cho tải rất nhẹ (ví dụ của giáo trình: 100 kΩ không ổn áp được cho tải 500 Ω).
Ví von ống nước: van một chiều
Ví von (không phải mô hình chính xác): diode giống một van một chiều trong ống nước, có lá van chỉ mở khi nước chảy xuôi. Nước đẩy xuôi đủ mạnh thì lá van mở, nước chảy (cần thắng một chút lực lò xo, tương ứng sụt áp 0,6–0,7 V). Nước đẩy ngược thì lá van đóng kín; chỉ có thể rỉ rất ít. Zener giống một van an toàn: bình thường đóng, khi áp lực ngược đến mức đặt trước thì mở xả ra, giữ áp lực không vượt mức đó.
Thông số hay gặp
| Loại | Sụt áp thuận | Dùng để |
|---|---|---|
| Diode silicon | khoảng 0,6–0,7 V | Chỉnh lưu, bảo vệ |
| Schottky | khoảng 0,15–0,45 V | Ít sụt áp hơn |
| LED | khoảng 1,6 V trở lên | Phát sáng, báo hiệu |
Số liệu sụt áp theo giáo trình và Wikipedia; Schottky đo ở khoảng 1 mA theo Wikipedia. Trên datasheet nhà sản xuất còn có hai thông số cần chú ý: dòng thuận tối đa và điện áp ngược cực đại (PIV, giáo trình ghi diode chỉnh lưu thông thường ít nhất 50 V ở nhiệt độ phòng). Với Zener, thông số chính là điện áp Zener và công suất chịu được. Chưa mở datasheet cụ thể nào trong bài này, nên khi thay thế hãy đối chiếu datasheet của đúng mã linh kiện.
Hỏng thường gặp và cách đo diode bằng đồng hồ
Kiểu hỏng hay gặp: chập (dẫn cả hai chiều), hở mạch (không dẫn cả hai chiều), hoặc rò ngược lớn. Zener quá nhiệt thường hỏng ở dạng chập (giáo trình).
Cách thử bằng đồng hồ vạn năng (điện áp thấp, đã ngắt nguồn, tốt nhất tháo diode khỏi mạch):
- Xoay núm sang chế độ thử diode (ký hiệu diode). Theo giáo trình, một số đồng hồ số ép dòng rất nhỏ qua diode và hiển thị sụt áp thuận bằng vôn.
- Đặt que đỏ vào anode, que đen vào cathode (đa số đồng hồ số: que đỏ là cực dương ở các chế độ này; đồng hồ kim thường ngược, nên kiểm tra trước). Diode tốt hiện số khoảng vài phần mười vôn (giáo trình ví dụ 0,548 V; số đo thường hơi thấp hơn 0,7 V vì dòng thử nhỏ).
- Đảo que: diode tốt báo vô cùng (OL).
- Kết quả: cả hai chiều gần 0 là chập; cả hai chiều OL là hở.
Giới hạn quan trọng theo giáo trình: thang ôm chỉ cho kết quả định tính; một số đồng hồ phát điện áp dưới 0,3 V ở thang ôm, quá thấp để làm diode dẫn, nên diode trông như hở. Đo trên mạch cũng dễ bị sai vì các linh kiện song song, nên hãy tháo hoặc so với linh kiện tốt. Cách đo bán dẫn bằng đồng hồ tương tự có ở bài Hướng dẫn đo transistor nên hay. Chỉ thử với điện áp thấp; không đo diode trong mạch còn nối điện lưới.
Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại và laptop
Diode, LED, Zener và các biến thể có mặt khắp bo mạch: bảo vệ chống đấu ngược cực, chỉnh lưu, đèn báo và bảo vệ chân tín hiệu. Vị trí và ký hiệu khác nhau theo từng máy nên VNT39 không nêu vị trí của model cụ thể nào. Kinh nghiệm VNT39: trên sơ đồ diode thường ký hiệu D, LED ký hiệu LED hoặc D; trong sơ đồ phần nguồn, diode thường đi kèm cuộn cảm và MOSFET. Cách đọc sơ đồ xem ở Cách đọc sơ đồ mạch schematic của mainboard desktop và ký hiệu viết tắt ở Viết tắt trong sơ đồ mạch điện.
Hiểu nhầm thường gặp
- «Diode nào cũng sụt 0,7 V.» Chỉ gần đúng với silicon; Schottky thấp hơn, LED cao hơn, germanium khoảng 0,3 V.
- «LED gắn thẳng vào pin cũng được.» Không: không có điện trở hạn dòng, dòng dễ vượt mức và làm hỏng LED.
- «Zener dùng thuận chiều để ổn áp.» Ổn áp xảy ra ở chiều ngược; thuận chiều thì nó chỉ như diode thường.
- «Đo OL một chiều và vài phần mười vôn chiều kia là chắc tốt.» Đó là dấu hiệu tốt, chưa phải kết luận về mọi thông số như điện áp ngược và rò.
- «Chỉnh lưu cầu không tốn gì.» Mất khoảng 1,4 V với silicon, đáng kể khi điện áp thấp.
Bước tiếp theo
Nếu cần người kiểm máy hoặc hướng dẫn cách đọc mạch, VNT39 (Tokyo) nhận kiểm tra. Liên hệ: Zalo 0707 833 982, 10–19h.
Bước tiếp theo: Đăng ký kiểm laptop · Bảng giá sửa chữa · Liên hệ VNT39
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết đầu nào của diode là cathode?
Tìm vạch hoặc vòng in trên thân; theo giáo trình nó tương ứng vạch trong ký hiệu và đánh dấu cathode. Với LED, chân ngắn và mặt phẳng trên vỏ là cathode. Nếu không chắc, dùng chế độ thử diode: đầu nào cho số vài phần mười vôn khi que đỏ chạm vào là anode.
Tại sao mạch chỉnh lưu cầu có đỉnh thấp hơn nguồn?
Vì mỗi nửa chu kỳ có hai diode dẫn nối tiếp, mỗi diode sụt khoảng 0,7 V nên mất khoảng 1,4 V.
Có thể thay LED đỏ bằng LED xanh cùng điện trở không?
Không nên: LED khác màu có sụt áp thuận khác nhau (giáo trình ghi khoảng 1,6 V đến hơn 3 V) nên dòng thay đổi; cần tính lại điện trở.
Zener có dùng thuận chiều được không?
Được, nhưng khi đó nó chỉ sụt khoảng 0,7 V như diode thường (giáo trình All About Circuits). Việc ổn áp chỉ xảy ra khi đặt ngược chiều.
Nguồn đối chiếu (đọc ngày 21/11/2026): All About Circuits: Introduction to diodes and rectifiers · All About Circuits: Rectifier circuits · All About Circuits: Zener diodes · All About Circuits: Special-purpose diodes (LED) · All About Circuits: Meter check of a diode · Wikipedia: Diode (đối chiếu khái niệm). Mô hình Zener trên đồ thị, ví dụ số và phần «Gặp ở đâu trên bo mạch» là ví dụ giả định hoặc Kinh nghiệm VNT39, không có trong các nguồn trên.









