Ảnh đại diện minh họa: Định luật Ohm U = I × R
Lý thuyết KT điện tử mobile

Định luật Ohm là gì: điện áp, dòng điện, điện trở và công suất, giải thích dễ hiểu

Admin

Trả lời ngắn: Định luật Ohm nói rằng với một điện trở cố định, dòng điện chạy qua tỉ lệ thuận với điện áp đặt vào hai đầu nó: U = I × R. Biết hai trong ba đại lượng điện áp (U, đơn vị vôn), dòng điện (I, đơn vị ampe) và điện trở (R, đơn vị ôm) là tính được đại lượng còn lại. Thêm công thức công suất P = U × I là bạn đã đọc được phần lớn các phép tính cơ bản trong điện tử.

Bài này là phần mở đầu của chuỗi «Lý thuyết điện tử» do VNT39 (Tokyo) biên soạn cho người mới học. Nội dung đối chiếu với giáo trình mở All About Circuits, trang đơn vị SI của NIST và Wikipedia (chỉ để đối chiếu khái niệm), đọc ngày 21/11/2026. Mọi con số trong ví dụ và trong hình đều là ví dụ giả định để tính cho dễ, không phải số đo từ một thiết bị thật. Hình trong bài là hình minh họa do VNT39 tự vẽ, không phải ảnh chụp. Bài chỉ nói về điện áp thấp một chiều (pin, nguồn vài vôn); không hướng dẫn đo hay thử điện lưới.

Mục lục

  • Định luật Ohm là gì
  • Ba đại lượng: điện áp, dòng điện, điện trở
  • Ví von ống nước
  • Công thức và tam giác U, I, R
  • Điện áp hoặc điện trở thay đổi thì dòng thay đổi thế nào
  • Công suất: vì sao điện trở nóng lên
  • Ví dụ mạch đơn giản
  • Đơn vị và tiền tố hay gặp
  • Định luật Ohm không đúng với mọi linh kiện
  • Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại và laptop
  • Thử bằng đồng hồ vạn năng (điện áp thấp một chiều)
  • Hiểu nhầm thường gặp
  • Câu hỏi thường gặp và nguồn

Định luật Ohm là gì

Georg Simon Ohm công bố mối quan hệ này năm 1827. Giáo trình All About Circuits viết nó dưới ba dạng tương đương: E = I × R, I = E ÷ R và R = E ÷ I, trong đó E (hoặc U, V) là điện áp, I là dòng điện, R là điện trở. Bài này dùng chữ U cho điện áp vì quen thuộc hơn với người Việt; trong tài liệu tiếng Anh bạn sẽ thấy V hoặc E.

Wikipedia phát biểu chặt chẽ hơn: trong một vật dẫn «ohmic» (tuân theo định luật), dòng điện tỉ lệ thuận với điện áp, và hằng số tỉ lệ chính là điện trở. Nhớ hai chữ «cố định» trong câu mở đầu: định luật này đúng khi điện trở giữ nguyên, ví dụ một điện trở thường ở nhiệt độ không đổi. Phần cuối bài sẽ nói khi nào nó không còn đúng.

Ba đại lượng: điện áp, dòng điện, điện trở

Hãy nhớ ba ý đơn giản sau, mỗi ý ứng với một ký hiệu và một đơn vị.

  • Điện áp (U), đơn vị vôn (V): «lực đẩy» làm điện tích chuyển động. Theo giáo trình, 1 vôn là 1 jun năng lượng cho mỗi culông điện tích; pin 9 V trao 9 jun cho mỗi culông đi qua mạch. Điện áp luôn đo giữa hai điểm.
  • Dòng điện (I), đơn vị ampe (A): lượng điện tích đi qua một điểm mỗi giây; 1 ampe là 1 culông mỗi giây. Chiều dòng điện quy ước đi từ cực dương ra, qua mạch, về cực âm (các electron thực tế chạy ngược lại, nhưng trên sơ đồ người ta vẽ theo chiều quy ước).
  • Điện trở (R), đơn vị ôm (Ω): mức độ «cản» dòng điện. Điện trở càng lớn, cùng một điện áp thì dòng càng nhỏ.

NIST (viện đo lường Hoa Kỳ) nêu các đơn vị này trong hệ SI: ampe được định nghĩa bằng cách cố định giá trị của điện tích nguyên tố e, và hai quan hệ 1 V = 1 W/A, 1 Ω = 1 V/A. Nghĩa là «ôm» chính là «vôn trên ampe», đúng với định luật Ohm.

Ví von ống nước

Hình minh họa ví von ống nước (bình đặt cao, ống hẹp, nước chảy) đặt cạnh mạch pin, điện trở và dòng điện, ứng với U, R, I
Hình minh họa: ví von ống nước tương ứng điện áp, điện trở, dòng điện (không phải mô hình chính xác)

Để hình dung, hãy tưởng tượng nước chảy trong ống. Đây là ví von, không phải mô hình chính xác, nhưng đủ để nhớ ba đại lượng. Wikipedia cũng dùng phép so sánh này: áp lực nước tương ứng điện áp, lưu lượng nước tương ứng dòng điện, chỗ ống bị thắt hẹp tương ứng điện trở.

  • Bình nước đặt càng cao thì áp lực càng lớn: giống pin có điện áp càng cao.
  • Nước chảy trong ống: giống dòng điện.
  • Đoạn ống hẹp làm nước chảy chậm lại: giống điện trở.

Hình ở mục này đặt hai thứ cạnh nhau: ống nước ở trên, mạch điện tương ứng ở dưới. Hãy nhìn mũi tên cam: nó chỉ cùng một ý (thứ đang chảy) ở cả hai hình.

Công thức và tam giác U, I, R

Hình minh họa tam giác U, I, R và ba ví dụ giả định: tìm I, tìm R, tìm U
Hình minh họa: tam giác U, I, R với ba ví dụ giả định

Ba công thức cùng một ý nghĩa, chỉ khác đại lượng cần tìm:

  • Tìm điện áp: U = I × R
  • Tìm dòng điện: I = U ÷ R
  • Tìm điện trở: R = U ÷ I

Cách nhớ bằng «tam giác» mà giáo trình nhắc đến: viết U ở đỉnh, I và R ở hai góc đáy; che đại lượng cần tìm, phần còn lại cho biết cách tính (U ở trên thì chia, I và R cạnh nhau thì nhân). Giáo trình ghi chú đây chỉ là mẹo cho người chưa quen đại số; nếu đã quen, chỉ cần nhớ U = I × R rồi tự suy ra hai công thức còn lại.

Trước khi tính, đổi đơn vị về vôn, ampe, ôm: 20 mA = 0,02 A; 4,7 kΩ = 4.700 Ω. Sai đơn vị là lỗi phổ biến nhất của người mới. Một điểm nữa theo giáo trình: chỉ áp dụng U = I × R cho giá trị đo trên cùng hai điểm, tức điện áp trên điện trở nào thì dùng dòng và điện trở của chính nó.

Điện áp hoặc điện trở thay đổi thì dòng thay đổi thế nào

Hình minh họa hai đồ thị: dòng tăng thẳng theo điện áp khi R cố định, và dòng giảm theo điện trở khi U = 5 V
Hình minh họa: đồ thị I = U ÷ R tính từ công thức (ví dụ giả định, không phải số đo)

Công thức I = U ÷ R cho hai quy luật quan trọng:

  • Giữ nguyên R, tăng U: dòng tăng theo tỉ lệ. Gấp đôi điện áp thì dòng gấp đôi (trong hình ở mục này, R = 100 Ω: 5 V cho 50 mA, 10 V cho 100 mA).
  • Giữ nguyên U, tăng R: dòng giảm. Gấp đôi điện trở thì dòng giảm một nửa (U = 5 V: R = 100 Ω cho 50 mA, R = 200 Ω cho 25 mA, R = 500 Ω cho 10 mA).

Đồ thị bên trái là những đường thẳng qua gốc tọa độ (dòng tỉ lệ thuận với điện áp); đồ thị bên phải là đường cong đi xuống (dòng tỉ lệ nghịch với điện trở). Các điểm trên hình được tính trực tiếp từ I = U ÷ R rồi vẽ, không phải số đo.

Công suất: vì sao điện trở nóng lên

Hình minh họa đồ thị công suất P = U² ÷ R của điện trở 100 ôm, mốc 1/8 W và 1/4 W, và ba công thức công suất
Hình minh họa: công suất tăng theo bình phương điện áp (ví dụ giả định)

Khi dòng chạy qua điện trở, điện năng biến thành nhiệt. Công suất, đơn vị oát (W), là lượng năng lượng chuyển hóa mỗi giây. Theo giáo trình All About Circuits:

  • P = U × I (vôn nhân ampe ra oát);
  • thay định luật Ohm vào, ta có P = I² × R khi biết dòng và điện trở;
  • và P = U² ÷ R khi biết điện áp và điện trở.

Ví dụ của giáo trình: pin 18 V nối đèn 3 Ω cho dòng 6 A và công suất 108 W; khi tăng pin lên 36 V, dòng thành 12 A và công suất 432 W, tức gấp bốn lần vì cả điện áp lẫn dòng đều gấp đôi. Đây là lý do công suất tăng theo bình phương điện áp (hoặc dòng).

Với điện trở nhỏ dùng trong mạch tín hiệu, Wikipedia cho biết mức định mức phổ biến là 1/10, 1/8 hoặc 1/4 oát, và vượt công suất định mức có thể làm đổi vĩnh viễn giá trị hoặc cháy. Ví dụ giả định trong hình: R = 100 Ω đặt 5 V thì I = 50 mA và P = 0,25 W, đúng bằng mức 1/4 W, nên linh kiện sẽ nóng; thực tế nên chọn điện trở có định mức lớn hơn để có dư địa (Wikipedia gọi là «derating»). Còn với 3,5 V thì P chỉ khoảng 0,125 W, tức bằng mức 1/8 W.

Ví dụ mạch đơn giản

Một mạch một pin, một điện trở. Tất cả số liệu dưới đây là ví dụ giả định.

  1. Pin 5 V nối với điện trở 100 Ω. Dòng I = 5 ÷ 100 = 0,05 A = 50 mA.
  2. Công suất tỏa nhiệt P = U × I = 5 × 0,05 = 0,25 W.
  3. Muốn dòng chỉ còn 20 mA với pin 5 V: R = U ÷ I = 5 ÷ 0,02 = 250 Ω.
  4. Một điện trở 330 Ω có dòng 10 mA chạy qua thì điện áp trên nó là U = 0,01 × 330 = 3,3 V.

Hình tam giác ở phần công thức phía trên có ba thẻ màu cho ba loại phép tính: tìm I, tìm R, tìm U. Hãy tự làm lại bằng máy tính bỏ túi và so với kết quả trên hình.

Đơn vị và tiền tố hay gặp

Trên sơ đồ bạn sẽ gặp các tiền tố. Bảng dưới liệt kê những tiền tố thường dùng trong điện tử:

Tiền tố Ký hiệu Hệ số
mili m 0,001 (10⁻³)
micro µ 0,000001 (10⁻⁶)
kilo k 1.000 (10³)
mega M 1.000.000 (10⁶)

Ví dụ: 20 mA = 0,02 A; 4,7 kΩ = 4.700 Ω; 2,2 MΩ = 2.200.000 Ω. Chú ý chữ hoa/thường: «m» là mili, «M» là mega, sai một chữ là sai một triệu lần.

Định luật Ohm không đúng với mọi linh kiện

Wikipedia nêu rõ: linh kiện «non-ohmic» có quan hệ dòng–áp không phải đường thẳng; ví dụ tiêu biểu là diode tiếp giáp PN, nơi dòng điện không tăng tuyến tính theo điện áp và chỉ dẫn đáng kể ở một chiều. Với những linh kiện đó, «điện trở» tính bằng U ÷ I thay đổi theo điểm làm việc. Điện trở của vật liệu cũng đổi theo nhiệt độ; dòng chạy qua làm nóng vật dẫn và làm điện trở đổi theo, nên định luật được phát biểu cho nhiệt độ không đổi. Bạn sẽ thấy diode ở bài riêng của chuỗi này.

Vì vậy, dùng U = I × R để tính cho điện trở thường và cho đoạn mạch mà bạn biết rõ điện trở. Đừng lấy U ÷ I của một LED hay diode rồi coi đó là «điện trở» cố định của nó.

Gặp ở đâu trên bo mạch điện thoại và laptop

Định luật Ohm không gắn với một vị trí cụ thể nào: nó nằm trong mọi mạch có điện trở, từ đèn LED báo nguồn đến mạch chia áp. Dưới đây là cách VNT39 dùng nó khi đọc mạch (Kinh nghiệm VNT39, không nêu vị trí hay ký hiệu của một model cụ thể):

  • Khi một nhánh nguồn bị tải nặng bất thường, dòng lớn chạy qua điện trở của dây dẫn hoặc đường mạch làm sụt áp và tỏa nhiệt; hiểu P = I² × R giúp biết vì sao chỗ có dòng lớn thì nóng.
  • Điện trở nhỏ để đo dòng (điện trở cảm biến dòng) hoạt động đúng theo U = I × R: đo điện áp rơi trên nó rồi suy ra dòng.
  • Giá trị trên sơ đồ phải đọc bằng đúng đơn vị; muốn biết cách đọc ký hiệu viết tắt, xem Viết tắt trong sơ đồ mạch điện và Cách đọc sơ đồ mạch schematic của mainboard desktop.

Muốn xem thêm tụ điện (một linh kiện thụ động khác) đọc bài Tụ điện là gì; còn các khái niệm nền tảng khác nằm ở Điện tử căn bản phần 1.

Thử bằng đồng hồ vạn năng (điện áp thấp một chiều)

Bạn có thể tự kiểm chứng định luật Ohm với một pin hoặc nguồn một chiều vài vôn, một điện trở và đồng hồ vạn năng. Không thử với điện lưới.

  1. Nối pin và điện trở nối tiếp (ví dụ pin vài vôn, điện trở vài trăm ôm công suất 1/4 W).
  2. Chọn thang đo điện áp một chiều, chạm hai que vào hai đầu điện trở để đọc U.
  3. Đọc giá trị ghi trên điện trở (xem bài đọc vạch màu của chuỗi này) hoặc đo riêng điện trở khi đã tháo ra khỏi mạch và không có điện.
  4. Tính I = U ÷ R rồi so với dòng đo bằng thang ampe (mắc nối tiếp, đúng thang). Sai số vài phần trăm là bình thường vì điện trở có dung sai và đồng hồ có sai số.

Đo điện trở luôn làm khi mạch đã ngắt nguồn. Giới hạn của việc tự đo: đồng hồ có nội trở và que đo có điện trở tiếp xúc, nên kết quả chỉ gần đúng; với điện trở rất lớn, tay chạm vào que cũng làm số đo sai.

Hiểu nhầm thường gặp

  • «Điện áp cao thì nguy hiểm, dòng không quan trọng.» Sai: thứ làm nóng linh kiện là công suất, tính từ cả U lẫn I. Linh kiện có điện áp thấp nhưng dòng lớn vẫn nóng và cháy.
  • «Điện trở lớn nghĩa là dòng lớn.» Ngược lại: cùng điện áp, điện trở lớn thì dòng nhỏ.
  • «Mọi linh kiện đều tuân theo U = I × R.» Chỉ đúng với linh kiện ohmic; diode và LED thì không.
  • «Dòng điện bị tiêu hao khi đi qua mạch.» Theo giáo trình, trong mạch nối tiếp cùng một dòng chạy qua mọi linh kiện; thứ bị chuyển hóa là năng lượng (thành nhiệt, ánh sáng, chuyển động), không phải dòng.
  • «Đổi đơn vị sau cũng được.» Nên đổi trước khi tính, nếu không kết quả sai hàng nghìn lần.

Bước tiếp theo

Nếu bạn đang tập đọc mạch trên điện thoại hoặc laptop và muốn có người cầm máy chỉ cho, VNT39 (Tokyo) nhận kiểm tra máy. Liên hệ: Zalo 0707 833 982, 10–19h. Đặt lịch hoặc xem thêm tại các liên kết sau.

Bước tiếp theo: Đăng ký kiểm laptop · Bảng giá sửa chữa · Liên hệ VNT39

Câu hỏi thường gặp

Định luật Ohm áp dụng được cho dòng xoay chiều không?

Với điện trở thuần thì quan hệ giữa giá trị tức thời của điện áp và dòng vẫn là U = I × R. Với cuộn cảm hay tụ điện, phần «cản» còn phụ thuộc tần số và được gọi là cảm kháng, dung kháng; phần đó nằm ở các bài riêng.

Vì sao pin 1,5 V có thể làm bóng đèn nhỏ sáng nhưng không làm sáng đèn công suất lớn?

Vì dòng I = U ÷ R: đèn công suất lớn có điện trở nhỏ hơn nhưng cần nhiều năng lượng hơn mỗi giây; pin nhỏ không đủ cung cấp. Ngoài ra pin thật có nội trở nên điện áp ở hai cực tụt khi tải nặng.

Chọn điện trở công suất bao nhiêu cho an toàn?

Tính P = U × I (hoặc U² ÷ R) rồi chọn định mức lớn hơn đáng kể, theo nguyên tắc «derating» mà Wikipedia nhắc đến. Ví dụ P tính ra 0,25 W thì nên chọn loại 0,5 W trở lên.

Dùng định luật Ohm để biết linh kiện trên main còn tốt không được không?

Chỉ gợi ý chung: nó giúp so điện áp, dòng và điện trở đo được với giá trị mong đợi. Kết luận linh kiện tốt hay hỏng cần xét cả mạch xung quanh, nên VNT39 không đưa ra kết luận từ một phép tính.

Nguồn đối chiếu (đọc ngày 21/11/2026): All About Circuits: Ohm’s Law, how voltage, current, and resistance relate · All About Circuits: Calculating electric power · NIST: SI units, electric current · Wikipedia: Ohm’s law (đối chiếu khái niệm) · Wikipedia: Resistor (công suất định mức). Các ví dụ số là ví dụ giả định của VNT39; phần «Gặp ở đâu trên bo mạch» là Kinh nghiệm VNT39, không có trong các nguồn trên.

Đánh giá bài viết này

Bài viết liên quan

Bình luận & hỏi đáp (0)

    Chưa có bình luận nào. Hãy đặt câu hỏi đầu tiên.